W internecie można znaleźć długie listy „typów narcyza”. Nauka jest bardziej ostrożna. Nie wszystkie nazwy mają ten sam status, a część opisuje wymiary lub style funkcjonowania, zamiast odrębnych diagnoz.
Najsilniejsze podstawy badawcze ma rozróżnienie między narcystyczną wielkościowością i narcystyczną podatnością. Inne określenia mogą odnosić się do konstruktów badawczych, propozycji klinicznych albo terminów używanych popularnie.
Dwa dobrze opisane w literaturze wymiary patologicznego narcyzmu. Mogą występować w różnych konfiguracjach i nie muszą tworzyć dwóch całkowicie oddzielnych grup ludzi.
Pojęcie opisujące narcystyczne dążenie do wyjątkowości poprzez domeny takie jak pomoc, moralność, troska czy bycie „najbardziej dobrym”. Nie jest osobną diagnozą kliniczną.
Termin używany w części literatury klinicznej do opisu szczególnie ciężkiej konfiguracji cech. Nie stanowi odrębnej diagnozy DSM-5-TR.
Te określenia służą do opisywania wzorców i wymiarów, a nie do przypisywania ludziom gotowych kategorii na podstawie kilku zachowań. Jedna osoba może przejawiać różne cechy zależnie od sytuacji, poziomu zagrożenia samooceny i szerszego sposobu funkcjonowania.
Najlepiej opisane w badaniach wymiary narcyzmu mogą wyglądać niemal przeciwstawnie. Jeden częściej kojarzy się z dominacją i pewnością siebie, drugi z nadwrażliwością, wstydem i wycofaniem. Wspólny rdzeń może jednak obejmować silne skupienie na sobie, poczucie uprzywilejowania i regulowanie własnej wartości poprzez relacje z innymi.
Ten wymiar częściej wiąże się z ekspansywnością, dominacją społeczną, silnym poczuciem własnej wartości, dążeniem do statusu i oczekiwaniem uznania.
Ten wymiar częściej wiąże się z kruchą samooceną, wstydem, silną reaktywnością na ocenę, wycofaniem i nadwrażliwością na odrzucenie.
Badania wskazują, że wielkościowość i podatność mają odmienny obraz zewnętrzny, ale mogą dzielić elementy takie jak poczucie uprzywilejowania, silne skupienie na sobie i problemy związane z regulacją samooceny. Relacja między tymi wymiarami jest jednak złożona i zależy także od sposobu ich pomiaru.
Badania nad dynamiką narcyzmu pokazują, że ekspresja wielkościowości i podatności może zmieniać się w czasie i zależnie od sytuacji. Osoba, która zwykle funkcjonuje w sposób wielkościowy, może reagować podatnością, gdy jej obraz siebie, status albo poczucie wartości zostają zagrożone.
Znacznie więcej informacji daje obserwowanie wzorca, kontekstu i sposobu reagowania niż próba przypisania człowieka do jednej sztywnej kategorii.
Określenia „jawny” i „ukryty” opisują przede wszystkim sposób, w jaki narcystyczne treści i potrzeby są wyrażane albo pozostają mniej widoczne dla otoczenia. Wielkościowość i podatność opisują inną część obrazu.
Wielkościowość i podatność mówią o charakterze narcystycznego funkcjonowania. Jawność i ukrycie mówią o tym, ile z tych doświadczeń, potrzeb i reakcji jest widoczne na zewnątrz.
Ta oś opisuje sposób regulowania samooceny, reagowania na ocenę, status, odrzucenie oraz relację między poczuciem wyższości a podatnością na wstyd i zranienie.
Ta oś dotyczy tego, czy określone potrzeby, fantazje, emocje albo reakcje są wyrażane otwarcie, czy pozostają bardziej prywatne, tłumione albo niewidoczne dla otoczenia.
Poniższa grafika pokazuje ideę, a nie cztery odrębne diagnozy ani cztery sztywne typy ludzi.
Dominacja, demonstracyjne poczucie wyjątkowości, poszukiwanie podziwu i otwarte eksponowanie statusu.
Fantazje o wyjątkowości, szczególnym statusie lub uznaniu mogą pozostawać niewypowiedziane albo mniej widoczne dla innych.
Wstyd, silna reaktywność na krytykę, poczucie odrzucenia lub krzywdy mogą być wyrażane otwarcie.
Wewnętrzne poczucie nieadekwatności, wstyd i silna reakcja na ocenę mogą współistnieć z chłodem, dystansem lub wycofaniem.
W języku internetowym określenia te często występują zamiennie. Literatura kliniczna pokazuje bardziej złożony obraz: jawne i ukryte mogą być zarówno elementy wielkościowe, jak i podatne. Dlatego sama etykieta „ukryty” mówi za mało, żeby opisać cały wzorzec funkcjonowania.
Najwięcej informacji daje połączenie tego, co dana osoba przeżywa, jak reaguje i co pokazuje na zewnątrz.
Narcyzm wspólnotowy opisuje sytuację, w której narcystyczne dążenie do wyjątkowości realizuje się poprzez pomoc, moralność, troskę, altruizm albo bycie postrzeganym jako szczególnie dobry człowiek.
W klasycznym, bardziej sprawczym obrazie narcyzmu wyjątkowość może być budowana wokół statusu, inteligencji, sukcesu albo władzy. W narcyzmie wspólnotowym źródłem szczególności stają się cechy związane z dobrem, troską i relacjami.
Własna wyjątkowość może być budowana poprzez sukces, władzę, inteligencję, atrakcyjność, prestiż albo dominację.
Własna wyjątkowość może być budowana poprzez przekonanie o szczególnej empatii, moralności, pomocności, trosce albo pozytywnym wpływie na innych.
Badania nad tym konstruktem skupiają się na wielkościowym obrazie siebie w obszarze wspólnotowym.
Osoba może postrzegać siebie jako szczególnie pomocną, godną zaufania, troskliwą lub pozytywnie wpływającą na innych.
W pierwotnych badaniach osoby wysoko na narcyzmie wspólnotowym oceniały własną wspólnotowość bardziej korzystnie niż robiło to ich otoczenie. Sama deklaracja wyjątkowej dobroci nie mówi więc jeszcze, jak dana osoba rzeczywiście funkcjonuje w relacjach.
Empatia, altruizm, działalność charytatywna, troska o rodzinę czy zaangażowanie społeczne mogą wynikać z wielu zdrowych motywacji. Konstruktu narcyzmu wspólnotowego nie należy używać jako sposobu na podejrzewanie narcystycznych motywów u każdej osoby, która dużo pomaga.
Dlatego przy narcyzmie warto patrzeć szerzej niż na stereotyp dominującej osoby: ważny jest sposób budowania własnej wyjątkowości.
Określenie „narcyzm złośliwy” pojawia się w literaturze klinicznej jako opis szczególnie ciężkiej konfiguracji cech narcystycznych połączonych z dodatkowymi cechami antagonizmu, agresji lub funkcjonowania antyspołecznego.
Termin został rozwijany przede wszystkim w literaturze klinicznej i psychodynamicznej. Badacze nie są zgodni, czy opisuje on odrębne zaburzenie, podtyp NPD czy konfigurację wielu nakładających się cech.
Ich obecność i znaczenie zależą od przyjętego modelu. Poniższa mapa ma charakter edukacyjny.
NPD jest formalnym rozpoznaniem klinicznym z określonymi kryteriami diagnostycznymi. Narcyzm złośliwy opisuje proponowaną cięższą konfigurację cech, która może obejmować elementy wykraczające poza podstawowe kryteria NPD.
W literaturze mogą się częściowo nakładać, zwłaszcza w obszarach antagonizmu, braku skrupułów czy instrumentalnego traktowania innych. Psychopatia jest jednak odrębnym konstruktem badawczym z własną tradycją teoretyczną i pomiarową.
W literaturze opisano go klinicznie, ale badań empirycznych jest znacznie mniej niż w przypadku wielkościowości czy podatności. Dlatego nie będziemy przedstawiać narcyzmu złośliwego jako ustalonego „najgorszego typu narcyza”.
Bardzo szkodliwe lub brutalne zachowanie nie pozwala samo w sobie rozpoznać narcyzmu złośliwego.
Termin kliniczny nie służy do oceniania moralnej wartości człowieka.
Kontrola, przemoc, manipulacja czy groźby powinny być nazywane konkretnie, niezależnie od diagnozy.
„Narcyzm złośliwy” może być użytecznym pojęciem klinicznym i teoretycznym, ale nie jest etykietą, którą można wiarygodnie przypisać komuś na podstawie zachowań obserwowanych z zewnątrz.
Wszystkie dotyczą narcyzmu, ale powstały w różnych tradycjach badawczych i służą do opisywania różnych aspektów zjawiska. Sama obecność nazwy w literaturze psychologicznej nie czyni jej osobną diagnozą.
Czy mówimy o wymiarze osobowości, sposobie ekspresji, konstrukcie badawczym, konstrukcie klinicznym czy formalnej diagnozie? Dopiero wtedy wiadomo, co dane pojęcie naprawdę mówi i jakie ma ograniczenia.
Wróć do podstaw, przejdź do zachowań albo uporządkuj pojęcia, które często są błędnie łączone z narcyzmem.
Wróć do rozróżnienia między cechami narcystycznymi, wymiarami osobowości a narcystycznym zaburzeniem osobowości.
Zobacz gaslighting, triangulację, love bombing, hoovering, double bind i inne mechanizmy wpływające na percepcję, emocje i decyzje.
Psychopatia, ciemna triada, makiawelizm, borderline, toksyczność i cechy antyspołeczne. Zobacz, czym różnią się od narcyzmu i jaki mają status psychologiczny.
Wiedza publikowana w Narcyzm Bez Tajemnic opiera się na rzetelnych źródłach naukowych i specjalistycznych oraz służy edukacji i lepszemu rozumieniu terminologii, mechanizmów i zjawisk związanych z narcyzmem, toksycznością, manipulacją i relacjami.
Treści publikowane w tym dziale nie stanowią diagnozy i nie mogą być podstawą do diagnozowania konkretnej osoby. Rozpoznanie zaburzenia psychicznego lub zaburzenia osobowości wymaga indywidualnej oceny przeprowadzonej przez odpowiednio wykwalifikowanego specjalistę. Uprawnienia, procedury oraz sposób prowadzenia diagnostyki mogą różnić się w zależności od kraju i obowiązujących w nim regulacji.
Materiały Narcyzm Bez Tajemnic mają charakter edukacyjny i nie zastępują indywidualnej pomocy psychologicznej, psychiatrycznej, medycznej, prawnej ani interwencji kryzysowej.